O programa ‘Máis berberechos‘ da Radio Galega dedicoulle unha hora enteira de emisión á campaña ‘bueno é galego’. O espazo, dirixido por María Xosé Rodríguez, contou coas opinións da lingüista Carme Hermida, top recruiter María Yáñez e a xornalista Antía Paz, que tamén asinou a favor do ‘bueno’, e os colaboradores do programa Cristina García e Luís Rial. Infelizmente, o alema só puido estar no programa vía mp3 e non en directo por un problema coa Internet no último momento. Bueno, velaquí o documento.
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
Dado que non puiden intervir no programa, gustaríame matizar algunhas cousas:
1- “Bueno” non é unha cuestión de ‘moda’. Úsase desde hai décadas e non hai posibilidade ningunha de que se elimine da fala a medio ou longo prazo. Hai que ser realistas coa lingua.
2- Concordo con Carme Hermida cando di que nós os galegos usamos máis o ‘bueno’ ca no castelán e tamén me gustou cando admitiu que a palabra pode acabar sendo recoñecida pola RAG se a xente segue usándoa. Niso estamos! Ninguén dubida da orixe castelá da palabra, pero galeguizámola e é nosa. Se ‘medrar’ é un castelanismo que acabou por super-galeguizarse, o mesmo acontecerá con bueno.
3-Outro argumento que se sacou é que a xente pode enguedellarse co uso de ‘bueno’ como adxectivo ou como interxección. Gustaríame dicir que hai outras palabras que se prestan a confusión como ’segredo’ (substantivo) vs. ’secreto’ (adxectivo) e non pasa nada. Non se pode sacrificar a oficialidade do ‘bueno’ porque a xente non controle a súa diferenciación co adxectivo. Bueno, iso é o que creo eu, vaia .
4- A cuestión de ‘bueno’ non só é prosódica. Bueno tamén ten usos semánticos distintos ao do castelán (e o caso de ‘bueno, carallo, bueno…!’ é paradigmático).
5- Abusar do ‘bueno’ é tan malo coma abusar de calquera outra palabra. Hai xente que emprega outros retrousos reiteradamente e tamén está mal.
6- María Yáñez for president! Veña!
7- Hai que conseguir o chifro da Carme para facer unha poxa e recadar fondos!
Esta noite, a partir das 0.05 no programa ‘Máis Berberechos’ da Radio Galega van falar da campaña ‘Bueno é galego’, con declaracións en exclusiva de alema.
É con enorme pracer que vos comunico que os medios de comunicación convencionais están empezando a mostrar interese pola campaña ‘bueno é galego‘. De momento non vos podo dar máis datos… Só que dentro de moi pouco habedes ver como a nosa loita traspasa as fronteiras deste blog, de Facebook, da Internet en xeral… para achegarse ao gran público, á opinion pública galega. Eu non teño dúbidas. É aí onde empezará o triunfo da nosa causa. Estou seguro. En fin, prometo que cando teña máis datos sobre cando será o salto aos medios da campaña, hei publicalo a todo meter neste blog mediante un post urxente.
Entrementres, e para ir quecendo motores e xa que falamos de medios de comunicación convencionais, tráiovos unha novidade con respecto a ‘bueno’. Ides escoitar esa palabra (adorada por moitos e repudiada por moitos menos) en portugués internacional de Portugal! É por medio deste anuncio que ten como protagonista a Flipy, o de ‘El Hormiguero’, convertido en reintegracionista hardcore grazas a ese invento que moitos reintegratas repudian e que se chama dobraxe.
Infelizmente, os protagonistas do spot só din ‘bueno’ para referirse á marca da lambetada de chocolate, pero si que houbo algo no que caín despois de ver o anuncio un par de veces. O portugués, igual ca o galego, pronuncia a palabra ‘bueno’ cun e aberto que non ten o castelán, polo que xa temos outro motivo para a súa inclusión no galego. ‘Bueno’ non se pronuncia igual en español internacional de España /’bweno/ ca en galego internacional de Galicia /bwɛno/ (cun e tan aberto que ás veces mesmo parece un /a/!) ou en portugués internacional de Portugal /bwɛnu/.
Ah! E unha última cousa, xa á marxe de cuestións lingüísticas. Non entendo como Flipy, coa coña que ten e tal, puido aceptar facer un anuncio tan chorra, tan hortera, tan cursi, tan pouco enxeñoso, tan coñazo… sendo el tan simpático como é. Non o entendo. Ao meu modo de ver, este anuncio dana a súa imaxe pública e nunca debeu aceptar facelo. Pero bueno… os cartos son os cartos e a ninguén lle amarga un doce, incluídos os Kinder.
Acabo de recibir un mail da RAG que confirma que ‘bricolaxe’ (ver post anterior ao respecto) é ben masculino… non se trataba de ningún erro do VOLG. A explicación que dá o departamento de Lexicografía da Real Academia é que ‘bricolaxe’ é un “galicismo de incorporación recente na lingua” e polo tanto “mantén o xénero da lingua de orixe”. Recordemos que en francés é le bricolage e non la bricolage. Así pois, está confirmado: traxe, paxe, personaxe, garaxe… e desde agora tamén bricolaxe son as excepcións á regra dos femininos en -axe. Bricoking non estaba enganado
As aparencias enganan. Quen nos ía dicir que o arquiprestixioso entre os reintegratas dicionario Estraviz inclúe bastantes máis castelanismos ca o dicionario da RAG? Incrible pero certo. Tanto criticar todo o que cheira a español e ao final vai resultar que a biblia reintegrata tamén peca… e como peca! Só hai que facer unha comparación, por exemplo, entre as palabras que terminan en -illa (ou -ilha) nos dous vocabularios. Gaña o Estraviz por goleada.
Antes de comezar co experimento e antes de que o digades vós, xa o digo eu. Evidentemente, non todas as palabras terminadas en -illa son castelanismos (exemplo: illa, quilla, filla, etc.), pero a maioría delas si que son. Feita esta aclaración, poñemos a comparar.
En primeiro lugar, pedímoslle ao VOLG que nos mostre as súas palabras ten terminadas en -illa e saen todas estas:
Total: 71 palabras terminadas en -illa, ás que hai que restar as 9 que están subliñadas (no VOLG aparecen en vermello por seren consideradas incorrectas) fan un total de 62 palabras acabadas en -illa. Isto contrasta cos 171 verbetes acabados en -ilha (case o triplo) que recolle o Estraviz. A saber:
Marea, a que si? Pois ben, de todo isto eu saco unha gran conclusión. O reintegracionismo só critica os castelanismos cando proceden de Castela, porque cando proceden do portugués, de Portugal ou da lusofonía, non hai problema ningún. Hai dúas varas de medir. Os reintegracionistas poden usar a vontade “ventaninha” ou “silha“, mentres que para os independentistas segue sendo pecado mortal dicir “ventanilla” (portelo) ou “silla” (cadeira).
Tamén flipo con que o reintegracionismo admita as palabras que marquei en negrita (ou debía dicir negrilha ?). Pola contra, as que aparecen subliñadas si que me parecen un acerto: tetilha e, sobre todo, pepetilha. Iso matoume, confésoo.
——————————————————————————–
PD1: Para todos aqueles integristas da lingua que non dabades un peso polo “bueno”, hei de anunciarvos que xa superamos as 500 sinaturas en facebook Estou seguro de que se en Portugal ou no Brasil penetrase no seu momento a interxección ‘bueno’, seguro que moitos xa non lle poñían tantos atrancos… pero como é un castelanismo que vén por outro lado pois xa non vale… Pois iso é unha incoherencia! Se cadra, había que cambiar de estratexia e pelexar para que fose o Estraviz o primeiro en aceptar o ‘bueno’. Se o Estraviz admite ventanilha, silha e pacotilha, terá que admitir bueno con máis razón aínda.
PD2: A palabra ‘coadeiro‘ que vén no titular aparece só no dicionario Estraviz. Para o VOLG, esa palabra n’existe pas. :D A min sóame a tradución literal de ‘coladero’… A vós non?
Non. Non toleei. Coa frase do titular de hoxe só pretendo esaxerar a pronuncia que recomenda a RAG para algúns cultismos. Si, si. Consultando o VOLG a raíz da última polémica dos crucifixos nas escolas, descubro que ‘crucifixo’ non se le /kruθi’fiʃo/ senón /kruθi’fikso/. Abraiante, a que si? O caso é que hai outras moitas palabras que seguen esta curiosa norma.
Todo o mundo le “complexo” con “x”, pero iso non é o correcto segundo a RAG. “Complexo” debe lerse “complekso”, igual que “prefixo” debe lerse “prefikso” e “perplexo” debe pronunciarse “perplekso”. E digo máis… seguindo as recomendacións das propias NOMIG (Normas Ortográficas e Morfolóxicas do Idioma Galego) ata sería mellor ler “compleso”, “crucifiso”, “prefiso”, “sufiso”, “perpleso”, etc. (con “s” e non con “x”) dado que a pronuncia do /k/ no grupo culto /ks/ non é obrigatoria.
O grafema x ten máis dun valor en galego moderno: nas palabras patrimoniais pronúnciase prepalatal fricativo xordo (eixe, madeixa, xente, xaneiro); nos cultismos conserva o valor latino de [ks] (sexo, taxativo). Pero a tendencia normal da lingua é pronunciar nestes casos [s̪] (aproximar, exame, éxito etc.), especialmente cando vai en posición implosiva (exterior, externo). (NOMIG, páxina 24)
En serio isto é así? En serio temos que pronunciar “complekso” ou “compleso” en vez de “complexo” con “x”? Non queda un pouco ridículo dicir “un autor prolikso” ou “un autor proliso” en vez de “un autor prolixo” (nada que ver con ‘pró lixo’, por certo)? Non é un paradoxo ler “paradokso” ou “paradoso”? Entendo perfectamente que esa sería a pronuncia etimoloxicamente axeitada, o que pasa é que a realidade da fala é outra. O vulgar acabou hai tempo de matar o culto nesas palabras.
A campaña a favor da legalización da interxección ‘bueno’ (causes.com/bueno) segue indo de marabilla en facebook. Xa case nos achegamos aos 500 apoios na que xa é sen dúbida a principal causa sobre un asunto concreto do idioma galego que se desenvolve na rede social máis famosa do momento. Pois ben, hoxe temos dous novos argumentos de peso para engadir á nosa causa. Son dous motivos que veñen explicados nos seguintes spots publicitarios.
Efectivamente, estes anuncios denuncian a dobre moral que existe con respecto aos castelanismos nos dicionarios de galego. Por que se aceptan palabras como “tortilla”, “bocadillo”, “habanera”, etc. e con “bueno” non acontece o mesmo? Por que se fai esa discriminación, a pesar de que “bueno” é unha palabra moitísimo máis empregada? Francamente non se entende esa dobre vara de medir.
E por outro lado está a vixencia de certas expresións construídas con “bueno”. Estou pensando sobre todo nese “bueno, bueno” como sinónimo de “non te pases” que non ten a mesma equivalencia en castelán. E logo está o super-galeguísimo “bueno, carallo, bueno…!”. Alguén me pode dicir que esa expresión non é plenamente galega? Alguén me pode dicir cal é o equivalente a esa frase en castelán?
Seguro que, coma min, medrastes recordando a norma do xénero das palabras terminadas en -axe. Si, si, iso de que son do xénero feminino agás “traxe, paxe, personaxe e garaxe”. Pois ben, preparádevos porque hai que ampliar a lista. Todo xurdiu a raíz dunha publicidade que recibín na casa de Bricoking… o famoso “rei do bricolaxe“. “O bricolaxe?”, pensei. Pois si. É correcto, Gayoso. “O bricolaxe”.
Só hai que consultar no VOLG para comprobar que, efectivamente, bricolaxe é unha palabra do xénero masculino, a pesar de que en varios dicionarios de galego que consulto vén como palabra feminina (no digalego, nun pequeniño que teño de Santillana,…). E home, eu entendo que quen ten a última palabra é o VOLG que para iso é a listaxe (que non o listaxe) oficial da Real Academia Galega.
A non ser que sexa unha errata do VOLG, que todo pode ser… Non o sei… O caso é que Bricoking cando puxo “o rei do bricolaxe” nos seus rótulos e publicidades oficialmente non cometía ningún erro. Será cousa, pois, de facer unha amplación da regra das palabras terminadas en -axe.
Carme Hermida é unha das filólogas que máis controla de fonética galega, coñecementos que leva anos transmitindo na Facultade de Ciencias de Comunicación da USC, a que forma os futuros xornalistas do país. Velaquí a segunda parte da entrevista que lle concedeu a alema.org, onde repasa algunhas das cuestións que máis debate suscita entre independentistas e reintegracionistas en materia de lingua galega oral.
Considera o ‘yeísmo’ un fenómeno imparable e xa plenamente galego? Non cre que vai sendo hora de constatar a defunción do fonema /ʎ/?
Antes de contestar a esta pregunta gustaríame facer unha precisión. Coido que unha das misións que temos as persoas que investigamos sobre a lingua galega é describir a súa realidade e nomeala de acordo co que diso se derive. Isto é, non podemos facer seguidismo da terminoloxía que se emprega para describir o castelán.
Verbo do tema da pregunta, non quero falar de ‘yeísmo’ senón de deslateralización da consoante lateral palatal /ʎ/. En todo caso o ‘yeísmo’ sería un termo máis axeitado para a consonantización da semiconsoante –i- de maio ou apoiar.
Se temos en conta que a lateral só a emprega a xeración de falantes de máis idade, cando estes falezan desaparecerá ese fonema, que deberá ser substituído polo fricativo palatal sonoro /ʝ/ no cadro de consoantes do galego.
¿É a deslateralización un castelanismo? Eu atrévome a dicir que non por dúas razóns: porque o sistema fonético dunha lingua é o que ofrece máis resistencia ás influencias externas; e porque, mesmo en caso de abandono da lingua propia por outra, durante varias xeracións pervive o sistema fonético da lingua abandonada –ben se ve no mantemento do sistema das sete vogais ou do ene velar en falantes de castelán de varias xeracións. Tendo isto en conta, paréceme bastante improbable que un fenómeno non xeneralizado no castelán fose tan facilmente aceptado polos falantes de galego.
Xa que logo, creo que a deslateralización obedece a unha reestruturación do sistema consonántico do galego e que debe ser asumido como unha evolución natural da lingua.
Algúns reintegracionistas opinan que non sesear en galego é un castelanismo máis. Que opina diso?
Opinar, afortunadamente, pode opinar cadaquén como mellor lle pareza.
Non hai tempo nin este parece o espazo axeitado para achegar as razóns estruturais polas que se explica a aparición do ceceo. En todo caso, se o non seseo é un castelanismo teriamos que aplicarlle esa mesma consideración a calquera evolución fonética do galego diverxente do portugués: desaparición das sibilantes sonoras, betacismo –igualación fonética de b/v- , mantemento da africada de chamar, etc. Neses casos, así e todo, non se adoita empregar esa consideración porque as solucións do norte de Portugal concordan coas do galego.
O reintegracionismo acusa a norma vixente actual de promover un modelo fonético castelanizante para o galego culto. Non considera inxusta esta crítica?
O galego estándar actual –que é unha escolla da sociedade- é probable que faga seguidismo do castelán no momento en que, por exemplo, prescindiu da gheada e do seseo. Mais isto non pode ser imputado á normativa actual que sinala ben claramente que tanto o seseo como a gheada son solucións normativas.
¿Tamén se nos vai acusar de castelanistas cando na proposta ortofónica do galego se indique que porco, ovo, morto se deben pronunciar con vogal aberta –en portugués son pechados- e que esta, esa, pena, moeda son pechadas –en portugués, abertas?
A Carme Hermida, profesora de Lingua Galega na USC e membro do ILG, non lle gusta demasiado meterse en leas normativistas, pero moi amablemente accedeu a responder unhas cantas preguntas deste humilde blogueiro. Esta filóloga móstrase partidaria de “recoller o legado” das xeracións que nos precederon, sen que iso implique “desprezar o portugués”, unha lingua “diferente” pero tamén “moi próxima” do galego. Carme tamén ve como algo negativo a existencia de dúas normas escritas para o o noso idioma.
Por que non comparte vostede as teses reintegracionistas para o galego?
Antes de contestar teño que explicar o que eu entendo por reintegracionismo: tendencia lingüística que nega a existencia independente da lingua galega e que propón para ela hoxe solucións propias da etapa medieval ou, no caso de non habelas, do portugués actual.
Non comparto as teses reintegracionistas porque considero que o galego actual é o resultado e a consecuencia da vida e do uso das xeracións que nos precederon. Como herdeira desas xeracións o meu deber é recoller o seu legado e, na medida das miñas posibilidades, melloralo. O que de ningún xeito podo facer é desprezar ese legado e pretender volver –lingüisticamente- a unha etapa pasada.
Considerar que o galego actual ten que buscar as solucións en si non implica desprezar o portugués. Todo o contrario, o portugués ten que ser a lingua primeira á que debamos acudir para buscar solucións lingüísticas que non atopamos na casa.
De tódolos xeitos, quixera deixar constancia de que a miña asunción das solucións da normativa oficial para o galego identificado ten moito de militancia disciplinada: apóioas e deféndoas porque me parecen as mellores para a situación actual do galego, pero non son estas as que ideoloxicamente me parecen mellores, sobre todo no tocante á ortografía. Eu son partidaria de solucións foneticistas: eliminar o h, a distinción entre b/v, g-gu, c-z e c, qu, etc. Así eliminariamos de vez esa distinción clasista entre quen escribe con faltas e quen o fai sen elas, universalizariamos a escrita correcta e poderiamos dedicarlles no sistema escolar moito máis tempo a aspectos autenticamente relevantes da lingua: aprender a redactar con corrección, ler comprensivamente, etc. Conste que estas consideracións non as fago influídas polas palabras de Gabriel García Márquez, senón que me declaro seguidora de Aurelio Ribalta, foneticista galego que na porta da súa consulta de Madrid tiña escrito ‘petade kos kotenos’ e a veciñanza pensaba que era grego.
Considera que o reintegracionismo emprega acusacións falsas para desacreditar a norma vixente para o galego?
Dende a perspectiva científica en que me movo non considero axeitado o uso da palabra acusacións. Dito isto, coido que nos argumentos usados para descualificar a normativa oficial se empregaron moitas medias verdades, algunha falsidade e moita demagoxia.
Que lle parece a creación da chamada Academia Galega da Língua Portuguesa?
Nesta democracia imperfecta en que vivimos, un dos dereitos fundamentais é o de asociación. A creación desa Academia paréceme un lexítimo exercicio dese dereito.
O galego é unha variante do portugués?
Dende unha perspectiva diacrónica o portugués deriva do galego. Sincronicamente o galego e portugués son dúas linguas diferentes, aínda que lingüisticamente moi próximas.
Ata que punto pode ser perigoso ter dúas normas para o noso idioma?Cre que o reintegracionismo pode ser un factor que incida negativamente na normalización do galego?
Vou iniciar a resposta facendo referencia a un feito moi distanciado no tempo. Na Revista de Galicia editada na Coruña no 1880 recriminóuselle a un colaborador que no escribise en galego sobre o galego. A resposta deixou sen réplica ó reclamante: mentres non houbese en galego unha norma que establecese a maneira correcta de escribir en galego prefería facelo en castelán. ¡E daquela só estaba en cuestión se a forma correcta era d’o, do, de o ou d-o!
Cando unha lingua está nunha situación de ‘anormalidade’ e de inferioridade social, cando a súa supervivencia pasa por manter a lealdade dos seus falantes e por captar usuarios que por condicionantes sociais desertaron dela, a existencia de dúas normas só vai servir para asentar o seu desprestixio social e potenciar o seu abandono.
Unha lingua normalizada, con prestixio social e co respaldo dun ou varios estados, pódese permitir dúas ou máis normas sen que iso inflúa nas súas posibilidades de supervivencia. E quero lembrar aquí que ata o momento para o portugués funcionan dúas normas, a de Portugal e a do Brasil. E unha das últimas entregas de Harry Potter tivo tres versións, a de España, a da Arxentina e a de México.
As diferenzas entre a fonética galega e a fonética portuguesa son determinantes para consideralas linguas independentes?
Non. Tan importantes como as diferenzas fonéticas son as morfolóxicas, as sintácticas, as léxicas e as semánticas. O que fai que o portugués non sexa comprendido polo común dos galegos e galegas non é a ausencia de sonoras nin de vogais nasais nin a presenza do ene velar…., senón iso xunto coas outras solucións diverxentes.
[Ata aquí a primeira parte da entrevista. Na segunda parte, que será publicada mañá, Carme Hermida dará o seu punto de vista sobre algunhas cuestións que suscitan algunha polémica arredor da fonética galega]
Levamos case seis meses xuntos e esta é a primeira vez que aparece o deus dos reintegratas neste humilde blog. Pois si, amiguiños. Agora que está tan de moda tirar de hemeroteca (mesmo ata a Idade Media) decídome a facer unha viaxe no tempo 20 anos para atrás. Cómpre retroceder ata o 1988 para descubrir con horror as dúas caras de Ricardo Carballo/Carvalho Calero nun documento arrepiante pero á vez moi clarificador.
O que lle pasa a Carballo/Carvalho Calero nesa entrevista é un fenómeno que lles acontece a moitos reintegratas. Porque… imos ver. Quen non viu algunha vez un reintegrata falar como deus manda ata que aparece outro reintegrata? Nese momento prodúcese unha especie de ataque de carvalhocalerite no que o individuo imbuido polo reintegracionismo pensa: “oh my god, nom (ou não) estou a ser avondo reintegracionista!” e troca a fala natural pola artificial, o ton de voz afable polo firme, o galeguismo tranquilo polo reintegracionismo militante, o -ión polo -om (ou polo -ão nos casos máis graves)…
Os ataques de carvalhocalerite son un síntoma máis da vixencia da lei de alema (”reintegracionismo chama sempre a máis reintegracionismo”) e só se curan tras a marcha do(s) interlocutor(es) reintegracionista(s). Só daquela, o individuo volve ao seu estado de relaxación normal.
Cada día que pasa aparecen novas e máis contundentes probas que apoian a causa a prol da aceptación da interxección ‘bueno’ como plenamente galega. Veñen de todos os recunchos, dos lugares máis afastados… Ata os que chegan ata o noso idioma procedentes da lusofonía absorben de golpe a galeguidade do ‘bueno’. Non é conmovedor?
Este xornalista, chamado Patrick Gerassi, non pode sintetizar mellor a nosa ideosincrasia. Con que narices pode rexeitarse a galeguidade dese ‘bueno’? Imposible.
Sexa como for, aquí vos deixo exemplos de varios VIPs que empregan o ‘bueno’ na súa vida pública e privada. Ninguén escapa…!
Por certo: a campaña do ‘bueno’ vai de marabilla en Facebook (causes.com/bueno). O número de adhesións non para de crecer… esta noite de mércores, só 5 días despois da súa posta en marcha, xa hai máis persoas que queren que o ‘bueno’ sexa galego que días ten o ano… Entre todos, incluídos varios VIPs que xa asinaron, lograremos a legalización de ‘bueno’… porque ‘bueno’ é galego.
aita: hai alguén aquí? teño unha dúbida: cando se usa 'ó' e cando 'ao'
magnummare: ... un que funcione, porque xa vexo que o teu no vai moi ben... XD XD
magnummare: Señor alema!! com introduciu iso que ten ai de "este blog en portugues automatico"? grasias de antebraso!!
Yuji: Obrigado Aloquete. Vou colocar na minha lista pra quando pedir livros galegos! Ah sim, e achei um artigo seu sobre literatura galega em Portugal, [...]
Aloquete: Yuji, um romance magnífico é PAPAVENTOS, de Xavier Queipo. Cosmopolita, mas galego de cima a baixo.
Ah sim, e achei um artigo seu sobre literatura galega em Portugal, [...]
